چشم‌انداز حضور و نفوذ ژاپن در قاره آفریقا

برگزاری هشتمین کنفرانس بین‌المللی توکیو برای توسعه آفریقا (تیکاد) در کشور تونس، نگاه‌ها را بسوی سیاست خارجی ژاپن در قبال آفریقا و میزان نفوذ و برنامه‌های آن در این قاره متمرکز کرد. این کشور در آفریقا باید علاوه بر رقابت با استعمارگران سابق، با روسیه، چین و آمریکا هم به رقابت بپردازد.
تصویر چشم‌انداز حضور و نفوذ ژاپن در قاره آفریقا

شورای آتلانتیک در مطلبی به بررسی این موضوع و وضعیت ژاپن در قاره آفریقا پرداخته که مهمترین محورهای آن بدین شرح‌اند[1].

راهبرد جدید ژاپن در آفریقا

در زمانی که چین، آمریکا و روسیه در آفریقا به گونه‌ای رقابت می‌کنند که یادآور رقابت‌های جنگ سرد در این قاره است، ژاپن هشتمین کنفرانس بین‌المللی توکیو برای توسعه آفریقا (تیکاد) را در تونس برگزار کرد تا وارد عرصه رقابت ‌شود. برخی ژاپن و دیگر کشورهای بزرگ آسیایی را جایگزین‌های بالقوه‌ای برای چین می‌دانند. با راه‌اندازی تیکاد در سال 1993، ژاپن پس از فرانسه دومین کشوری بود که مکانیزم رسمی برای همکاری با تمام آفریقا ایجاد کرد.

درواقع، تحت رهبری شینزو آبه نخست وزیر سابق که به ساخت میراث جدید ژاپنی در آفریقا کمک کرد، همکاری ژاپن با این قاره از ارائه کمک به سرمایه‌گذاری تجاری در بخش خصوصی تغییر کرد اما فومیو کیشیدا نخست وزیر جدید قصد دارد بخش دولتی و خصوصی را با هم پیش ببرد که در همین راستا یک تعهد سه ساله سی میلیارد دلاری برای بخش عمومی و خصوصی را در تیکاد هشت اعلام کرد.

تیکاد هشت در تونس که حدود بیست نخست وزیر و رئیس جمهور آفریقایی در میان پنج هزار شرکت کننده در آن حضور داشتند، نشان‌دهنده هدف واضح ژاپن برای متمایز کردن خود از چین بود. نخست وزیر ژاپن در این نشست، علاوه بر بررسی مسائل جانبی، از جنگل زدایی و تحول دیجیتال گرفته تا کشاورزی تلاش کرد همه نقاط قوت ژاپن را مطرح کند. در تیکاد هشت، جلسات وزیران و اجلاس سران بر کشورهای مهم غرب و شرق آفریقا و ساحل متمرکز بود.

سطوح سرمایه‌گذاری ژاپن ممکن است بسیار کمتر از طرح زیرساختی چین و طرح «یک کمربند و یک جاده» باشد، اما ژاپن درصدد است خود را به عنوان یک شریک کلیدی معرفی کند. کیشیدا در سخنرانی پایانی در تیکاد هشت خواستار یک کرسی دائمی آفریقایی در شورای امنیت سازمان ملل شد و اعلام کرد کشورش در سال‌های 2023-2024 که به عضو غیردائم این شورا تبدیل شود، در این مسیر تلاش خواهد کرد.

وجه تمایز ژاپن، نقش بخش خصوصی آن در همکاری با آفریقا است. شرکت‌های ژاپنی در تمام پنجاه و چهار کشور حضور دارند و شرکت‌هایی مانند تویوتا تسوشو، راکوتن، سونی، نیپون استیل و آجینوموتو، پیشتاز هستند. تعداد شرکت‌های ژاپنی در قاره آفریقا از 169 شرکت در سال 2013 به 259 شرکت در سال 2019 افزایش یافت. این شرکت‌ها در زمینه نوآوری بیشترین مزیت را در مقایسه با چین که بیشتر بر زیرساخت‌ها متمرکز است، دارد.

برای اجرای این سیاست، آژانس همکاری بین المللی ژاپن، برنامه نوآوری بعدی با ژاپن (NINJA) را برای کارآفرینی و نوآوری بیشتر و ایجاد کسب و کار ایجاد کرد. بر این اساس، آفریقا می‌تواند از تجربه ژاپن در داشتن طولانی‌ترین کسب‌وکارهای جهان با 33000 شرکت با بیش از یک قرن سابقه، درس‌هایی بگیرد تا استارت‌آپ‌ها را که برای حفظ و گسترش کسب‌وکارشان نیاز به حمایت دارند، راه اندازی کند.

نیاز متقابل ژاپن و آفریقا

بین‌المللی شدن ژاپن به علت انزوای آن در قرن‌های 17 تا 19 به کندی صورت گرفته است. اما رابطه ژاپن و آفریقا جدید نیست. یاسوکه، یک مرد آفریقایی متولد موزامبیک، در اوایل قرن شانزدهم قبل از تبدیل شدن به اولین سامورایی خارجی کشور، به عنوان برده وارد ژاپن شد.

امروزه فقط 12 هزار آفریقایی در ژاپن زندگی می‌کنند. تعداد آنها در اروپا حدود یازده میلیون نفر، در خاورمیانه پنج میلیون نفر، در آمریکای شمالی بیش از سه میلیون نفر و در چین پانصد هزار نفر تخمین زده می‌شود. با این حال، درهای ژاپن در حال باز شدن است و ساکنان خارجی در سال 2017 به رکورد جدید 2.56 میلیون نفر رسیدند. آزادی سفر این مسئله را تقویت می‌کند.

بر اساس شناسه پاسپورت هنلی(نمایه‌ای برای ارزشگذاری گذرنامه کشورهای جهان)، شهروندان ژاپنی می توانند بدون نیاز به ویزا به مقاصد بیشتری نسبت به همتایان خود در کشورهای دیگری سفر کنند. در حالی که سیشل به عنوان یکی از کشورهای آفریقایی، قدرتمندترین پاسپورت را در آفریقا دارد، بهبود دسترسی سایر کشورهای آفریقایی برای سفر آزادانه به ژاپن جرقه نوآوری و ایجاد اعتماد را ایجاد می کند و گروه متنوعی از خارجی‌ها را قادر می سازد تا در فرصت‌های تجاری داخلی شرکت کنند.

ژاپن همچنین در آفریقا دارای مزایای منحصر به فردی است زیرا نه یک امپراتوری استعماری سابق است و نه یک قدرت جهانی با دیدگاه‌های هژمونیک. این وضعیت به ژاپن برای ورود به زمینه‌های مختلف همکاری آزادی عمل می دهد و آن را قادر می سازد تا رابطه‌ای نوآورانه با نسل‌های جدید ایجاد کند. ژاپن که سومین اقتصاد بزرگ جهان است، می تواند از قدرت سخت خود در تولید وسایل نقلیه، تجهیزات الکترونیکی و فولاد برای توسعه زیرساخت‌ها و از قدرت نرم خود در هنرهای سنتی، علوم آشپزی، ورزش، صنایع خلاق، فضا، بازی، علم فناوری استفاده کند.

در واقع، ژاپن در قاره‌ای که نیاز حیاتی به ایجاد شغل و اصلاح اقتصاد دارد، می‌تواند معادلات را تغییر دهد. علاوه بر این، ژاپن و آفریقا مکمل یکدیگر هستند. ژاپن برای مدرن‌سازی اقتصاد و گذار کم کربن با چالش‌هایی از جمله بالاترین بدهی ملی در جهان با 234 درصد تولید ناخالص داخلی و کاهش نیروی کار آن با بالاترین نسبت کل جمعیت بالای 65 سال مواجه است.

بر اساس داده‌های دولتی، در ماه ژوئیه، شرکت‌ها برای هر 100 جویای کار در ژاپن 129 فرصت شغلی ارائه کردند. از سوی دیگر، آفریقا سریع‌ترین رشد جمعیت جوان و سریع‌ترین رشد اقتصادهای جهان را دارد. آفریقایی‌ها می توانند به پر کردن این مشاغل خالی کمک کنند و اقتصاد ژاپن را تقویت کنند.

از سوی دیگر، جمعیت شناسی آفریقا به ویژه با افزایش سطح تحصیلات و آموزش در این قاره و کاهش فقر می‌تواند در روابط ژاپن و آفریقا یک نقطه مثبت باشد. ژاپن با گشودن مرزهای خود به روی آفریقایی‌های بیشتر می‌تواند به طور مفید روابط بین مردم را توسعه دهد و در این میان پاسخ‌های جدیدی برای چالش‌های پیری و بهره‌وری پایین بیابد.

آفریقایی‌هایی که به طور متوسط ​​در قاره‌ای با هزاران گویش به چهار زبان صحبت می‌کنند، با گسترش نفوذ چین به طور فزاینده‌ای در کلاس‌های درس خود با ماندارین (گویش چینی) مواجه می‌شوند. در مقایسه، فقط 13 هزار آفریقایی تا سال 2018 ژاپنی یاد می‌گرفتند. علاوه بر این، ژاپن با 6.4 درصد سهم بازار در رتبه سوم جهان در فناوری اطلاعات و ارتباطات قرار دارد و سرمایه‌گذاری بزرگی بر روی 5G، رایانش ابری و کوانتومی و رایانش لبه ای کرده است. با این حال، فناوری به تنهایی عوامل اجتماعی مانع رشد را کنار نمی زند.

در سال 2016، شورای علم، فناوری و نوآوری مفهوم جامعه 5.0 را ارائه کرد. این جامعه "جامعه‌ای انسان محور است که بین پیشرفت اقتصادی و حل مشکلات اجتماعی توازن برقرار می کند و این کار توسط سیستمی انجام می شود که به شدت فضای سایبر را با فضای فیزیکی یکپارچه می کند". این نسخه ژاپنی متاورس است اما واقعاً هدفش حل مشکلات اجتماعی است. سران آفریقا برای پیگیری تیکاد هشت باید بررسی کنند که چگونه جمعیت جوانان آنها می تواند به این چشم انداز بزرگ کمک کنند و چه سرمایه‌گذاری زیرساخت دیجیتالی برای تحقق آن در ژاپن و آفریقا مورد نیاز است.

در این شرایط، ژاپن باید به گزارش چشم انداز اقتصادی آفریقا در سال 2022 توجه کند تا به اهداف انرژی آفریقا دست یابد. علاوه بر این، هدف هفتم توسعه پایدار سازمان ملل متحد (SDG) - پرداختن به ابتکارات انرژی مقرون به صرفه و پاک- مسئله‌ای است که به نظر می‌رسد نفوذ راهبردی ژاپن در آن کاهش یافته است.

برای تحقق اهداف توسعه پایدار در آفریقا، طرح‌های تامین مالی مورد نیاز است، در حالی که این قاره تنها در نیمه راه دستیابی به اهداف تا سال 2030 است. این موضوع از اهمیت بیشتری برخوردار است زیرا ژاپن این مسئله را در تیکاد هفت در سال 2019 و به طور خاص در برنامه "نظارت بر اقدامات یوکوهاما" -یک پلت فرم آنلاین که به شرکا اجازه می دهد پیشرفت را در شاخص‌های عملکرد کلیدی گزارش دهند- اولویت بندی کرده بود.

این اهداف به خوبی با طرح توسعه زیرساخت‌های برنامه اتحادیه آفریقا، ابتکار عمل زیرساخت جهانی مشارکت گروه هفت (G7) و گفتگوی 2+2 بین هند و آمریکا همسو هستند. اگرچه آنها به دلیل همه گیری جهانی و جنگ در اوکراین مختل شده اند اما این ابتکارات فرصت‌هایی را برای ژاپن فراهم می کند تا با متحدان جهانی خود شریک شود و رویکردی جمعی برای توسعه این قاره ایجاد کند.

نتیجه‌گیری

ژاپن برای نفوذ در قاره آفریقا تلاش‌های زیادی انجام داده است که نشست تیکاد یکی از مصادیق آن است. فناوری پیشرفته این کشور، تاریخ خالی از استعمارگری و در زمره قدرت‌های بزرگ جهان نبودن، از مزیت‌های ژاپن برای زمینه سازی نفوذ در آفریقا و استفاده از منابع انسانی و طبیعی آن است. توکیو در این راستا نه تنها قادر به حضور مستقل در آفریقاست بلکه در چارچوب سازمان‌ها و برنامه‌های جهانی هم می‌تواند نفوذ خود را در این قاره گسترش دهد.

* انتشار این مطلب لزوما به معنای تایید محتوا توسط مرکز بررسی‌های استراتژیک نیست و صرفا به‌منظور بهره‌برداری نخبگانی منتشر شده است.


[1] Japan’s opportunity to build a new legacy in Africa, Rama Yade and Tyrell Junius, Atlantic council, September 1, 2022

136345
ارسال نظر

  1. مخاطبان و فرهیختگان گرامی؛ نظرات حاوی مطالب توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور منتشر نمی‌شود.