ائتلاف دفاع هوایی خاورمیانه؛ اهداف و نتایج

آمریکا درصدد است ائتلافی تحت عنوان دفاع هوایی را متشکل از کشورهای عرب حاشیه خلیج فارس و رژیم صهیونیستی به‌وجود آورد. هدف از تشکیل این ائتلاف توانمندسازی متحدان آمریکا در منطقه علیه ایران عنوان شده است. اما آیا این ائتلاف به اهداف خود خواهد رسید؟
تصویر ائتلاف دفاع هوایی خاورمیانه؛ اهداف و نتایج

پایگاه نشنال اینترست در مطلبی این مسئله را بررسی کرده است که اهم موارد آن بدین شرح است[1].

جایگاه ائتلاف دفاع هوایی خاورمیانه در سیاست آمریکا در غرب آسیا

برای آمریکا سیاست «امنیت برای نفت» همواره علت اصلی دفاع از کشورهای خلیج فارس بوده است. این کشور در طول جنگ سرد برای جلوگیری از گسترش نفوذ شوروی در منطقه بر امنیت خاورمیانه تمرکز داشت. پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی نیز حضور آمریکا در منطقه با هدف جلوگیری از ظهور دولت‌های مخالف، گروه‌های تروریستی و احساسات ضد آمریکایی ادامه داشت.

با این حال، چنین سیاستی با واکنش‌های منفی مواجه شد و منطقه را در شعله‌های جنگ داخلی، درگیری‌های فرقه‌ای و فعالیت‌های تروریستی خشن‌تر گرفتار کرد و این وضعیت به کشته شدن شهروندان کشورهای منطقه و آمریکایی اعم از نظامی‌ و غیرنظامی‌ منجر شد. در دوران اوباما و ترامپ، آمریکا سیاست منطقه‌ای خود را به سیاست «رهبری از پشت سر» تغییر داد و خود را از هرج‌ و مرج منطقه‌ای دور کرد. با این وجود، تلاش‌های اخیر دولت بایدن برای تعامل مجدد با منطقه از طریق ائتلاف دفاع هوایی خاورمیانه [2]ممکن است پیامدهای گسترده‌ای در پی داشته باشد.

ائتلاف دفاع هوایی خاورمیانه بازتابی از بازگشت آمریکا به خاورمیانه است. از زمان سیاست «چرخش به سمت آسیا»، آمریکا به تدریج برای پرداختن به ظهور چین، تمرکز خود را از خاورمیانه به سمت شرق آسیا تغییر داد. با این حال، جنگ در اوکراین باعث شد واشنگتن متوجه شود که نبودش به دیگر قدرت‌های رقیب اجازه می‌دهد تا این خلاء را پر کنند.

بنابراین، ائتلاف دفاع هوایی خاورمیانه، جایگزینی برای حضور آمریکا در منطقه و در عین حال راهی برای اجتناب از تحمیل هزینه‌های نظامی‌است. این هدف از سوی جو بایدن رئیس جمهور آمریکا و در نشست با سران سعودی تأیید شد، نشستی که در آن بایدن به صراحت آمریکا را نسبت به خاورمیانه و ممانعت از گسترش نفوذ روسیه، چین و ایران ، متعهد کرد.

در واقع، پیشرفت‌های نظامی‌ و اقتصادی روسیه و چین که بر نفوذ سنتی آمریکا در منطقه سایه افکنده است، عامل تغییر سیاست آمریکا شد. در حالی که آمریکا تعهدات دفاعی خود را در قبال کشورهای حاشیه خلیج فارس به حداقل رساند، روسیه از لحاظ نظامی‌ در سوریه فعال تر شد.

علاوه بر این، از زمانی که وابستگی آمریکا به منابع انرژی خاورمیانه کاهش یافته، همکاری چین با کشورهای خلیج فارس در زمینه اقتصادی و انرژی افزایش یافته است. ایران زمینه پیشرفت‌های بزرگی را برای هر دو رقیب واشنگتن فراهم کرد. به این صورت که در جنگ داخلی سوریه، ایران با روسیه هماهنگ شد.

در بخش اقتصادی، ایران و چین به یک قرارداد سرمایه‌گذاری ۴۰۰ میلیارد دلاری دست یافتند. این تحولات باعث شد تا ایران نفوذ خود را در منطقه افزایش دهد و در عین حال از پس تحریم‌های آمریکا بر بیاید. در این شرایط، تشکیل ائتلاف دفاع هوایی خاورمیانه در صورت تحقق، می‌تواند رقابت قدرت‌های جهانی را به خاورمیانه بازگرداند. از آنجایی که اسرائیل و خلیج فارس از نظر امنیتی با آمریکا همسو خواهند بود، روسیه و چین ناگزیر تلاش خواهند کرد تا همکاری خود را با بازیگران منطقه‌ای ضد آمریکایی یعنی ایران و حامیان آن، افزایش دهند.

امارات و ائتلاف دفاع هوایی خاورمیانه

انتظار می‌رود ائتلاف دفاع هوایی خاورمیانه، امنیت خلیج فارس را با اسرائیل پیوند دهد. در میان کشورهای خلیج فارس، امارات عربی متحده بیشترین سود را از چنین ائتلافی می‌برد. این مسئله علل متعددی دارد:

- اولا، امارات تنها کشور منطقه است که عضو گروه موسوم به «آی ۲ یو 2» تحت رهبری آمریکاست و اغلب به عنوان "چهارگانه خاورمیانه" توصیف می‌شود. به طور رسمی، «آی ۲ یو ۲» با هدف ارتقای یکپارچگی اقتصادی، همکاری سیاسی و امنیت غیرسنتی و دریایی بین چهار عضو خود یعنی آمریکا، امارات، اسرائیل و هند تشکیل شده است. بنابراین، از آنجا که ابوظبی در حال حاضر بخشی از این چارچوب تحت رهبری آمریکاست و از نزدیک با اسرائیل همکاری می‌کند، به عنوان کشور محوری در هر اتحاد امنیتی منطقه ای مطرح خواهد بود.

- ثانیاً، امارات در مقایسه با سایر کشورهای حوزه خلیج فارس به ویژه عربستان سعودی، پیشرفت‌های فنی و نظامی‌ قابل توجهی داشته است. در سال ۲۰۱۹ امارات عربی متحده اولین نیروگاه هسته‌ای تجاری خود در جهان عرب را افتتاح کرد، در همین حال این کشور در سال ۲۰۲۱ اولین کشور خاورمیانه‌ای بود که کاوشگر فضایی خود را به مریخ فرستاد. علاوه بر پیشرفت‌های علمی‌ که بیشتر آنها با حمایت خارجی انجام می‌شوند، امارات همچنین علاقه‌ خود را به خرید جت‌های جنگنده اف-۳۵ از آمریکا نشان داده است. اگرچه قرارداد اف-۳۵ به دلیل نگرانی‌های آمریکا در مورد همکاری اقتصادی امارات با چین به خطر افتاد، اما چارچوب امنیتی منطقه‌ای می‌تواند برای آمریکا در قبال چین، کارساز باشد.

- در نهایت، برخلاف عربستان سعودی، امارات عربی متحده بازیگر منطقه‌ای فعال‌تری است و در یمن، لیبی و سومالی نفوذ دارد و دارای صنعت دفاعی مجهزتر و قدرت بیشتری است. بنابراین، ائتلاف دفاع هوایی خاورمیانه بیش از دیگران به امارات کمک خواهد کرد تا موقعیت محوری خود را در خاورمیانه تحکیم کند.

منافع اسرائیل از ائتلاف دفاع هوایی خاورمیانه

پیش‌بینی می‌شود در نتیجه این اتحاد دفاعی، معضل همسایگی متخاصم که اسرائیل با آن مواجه است، حل شود. از زمان امضای توافق ابراهیم، تعامل اسرائیل با منطقه خاورمیانه، به ویژه با جهان عرب افزایش یافته است. عضویت در «آی ۲ یو ۲» به اسرائیل انگیزه لازم را برای همکاری سیاسی، اقتصادی و دفاعی با جهان عرب داد. این پیمان همچنین نشان دهنده تمایل اسرائیل برای افزایش عمق راهبردی خود از طریق حضور در شرق اقیانوس هند است.

نگرانی اسرائیل در قبال ایران و راهبرد محاصره ایران از دیگر عوامل مرتبط با این موضوع است. در منطقه غرب آسیا، اسرائیل بیشترین ضدیت را با ایران دارد و آسیب‌پذیرترین طرف در برابر حملات ایران است. اسرائیل به شدت با برجام مخالفت کرده است، چرا که این توافق برنامه موشک‌های ایران را نادیده گرفت. اسرائیل همچنین ایران را به دلیل انتقال موشک به حزب الله و حماس که یک عامل بازدارنده قوی در برابر هرگونه توسعه طلبی اسرائیل به شمار می‌آیند ، مقصر می‌داند. یک پیمان دفاع هوایی دسته‌جمعی به اسرائیل اجازه می‌دهد تا در روند اقدامات امنیتی منطقه‌ای نقش پیشرو داشته باشد و خود را از محاصره ایران خارج کند.

ایران و ائتلاف دفاع هوایی خاورمیانه

اتحاد دفاع هوایی خاورمیانه که به عنوان ناتو خاورمیانه شناخته شده است، همراه با گسترش ناتو تکمیل شده و واکنش‌های تهاجمی‌ روسیه و چین را برانگیخته است. با توجه به این تحولات، اروپای شرقی و هند و اقیانوسیه به عرصه‌های جدیدی برای رقابت جهانی قدرت تبدیل شده‌اند. در خاورمیانه، ایران با پیامدهای مستقیم هرگونه ترتیبات امنیتی به رهبری آمریکا در منطقه، مواجه است.

از دیدگاه ایران، مسلح شدن کشورهای ضد این کشور و افزایش توان بازدارندگی آنها، اقدام تحریک‌آمیز بزرگی به شمار می‌آید که می‌تواند برنامه موشکی این کشور را بیش از پیش گسترش دهد. اگر این اتفاق بیفتد، روند نزدیکی آمریکا و ایران در بحبوحه تجدید رقابت قدرت‌های بزرگ در خاورمیانه، متوقف خواهد شد.

از سوی دیگر، پس از پیروزی ایران در سوریه و یمن که در آن بازیگران مورد حمایت ایران دست بالا را دارند و بسیاری از کشورهای حوزه خلیج فارس، از جمله عربستان سعودی و امارات عربی متحده وارد مذاکرات صلح و درجاتی از همکاری با ایران شدند، این تحول می‌تواند به یک نظم امنیتی منطقه ای تبدیل شود. با این حال، اتحاد دفاع هوایی خاورمیانه ممکن است شکل گیری این نظم منطقه‌ای را تضعیف کند.

پیامدهای جهانی ائتلاف دفاع هوایی خاورمیانه

جنگ روسیه و اوکراین بار دیگر خاورمیانه را برای آمریکا و متحدانش مهم کرده است. با این حال، ائتلاف دفاع هوایی خاورمیانه از سوی آمریکا به عنوان یک اقدام تحریک آمیز تلقی می‌شود که پیامدهای زیر را در بر دارد:

- ورود مجدد آمریکا به خاورمیانه ممکن است باعث رقابت شدید قدرت‌های جهانی شود. پیش از این، هر زمان که آمریکا در ابتکارات امنیتی منطقه‌ای وارد می‌شد از نبود رقیب جهانی برای خود سود می‌برد. اما در حال حاضر، روسیه و چین هر دو در خاورمیانه نفوذ کرده‌اند. ائتلاف دفاع هوایی خاورمیانه به رهبری آمریکا می‌تواند تهدیدی برای اهداف منطقه‌ای آمریکا باشد.

- تغییر مسیر بایدن به سمت کشورهای شورای همکاری خلیج فارس باعث ناراحتی متحدان آمریکا در هند و اقیانوس آرام شده است. در حالی که آمریکا در هند و اقیانوس آرام به دنبال یک "نظم مبتنی بر قوانین" است، سیاست این کشور در خاورمیانه منعکس کننده نوعی از "نظم مبتنی بر منافع" است. از این رو، تمرکز مجدد آمریکا بر خاورمیانه ممکن است اهداف این کشور در هند و اقیانوس آرام را به خطر بیاندازد و متحدانش در منطقه متحمل هزینه‌های این سیاست شوند.

- از دیدگاه اروپایی‌ها به همان اندازه که قدرت‌های اروپایی مشتاق همگرایی اسرائیل در چارچوب امنیتی خاورمیانه هستند، در عین حال هراس دارند که ائتلاف دفاع هوایی خاورمیانه، مذاکرات هسته‌ای ایران را به خطر بیندازد. اروپا برای تضمین بازار انرژی جایگزین در بحبوحه بحران انرژی خواهان احیای برجام است. اگرچه کشورهای حاشیه خلیج فارس وعده افزایش تولید نفت داده اند، اما نمی‌توانند بیش از این نفت تولید کنند. بنابراین، اروپا ممکن است اتحاد دفاع هوایی خاورمیانه را تایید نکند.

نتیجه گیری

اگرچه آمریکا در تلاش است تا با ایجاد ائتلاف دفاع هوایی در منطقه غرب آسیا، رژیم صهیونیستی را به منطقه پیوند بزند و تا حدی جای خالی خود را در دفاع از متحدانش پر کند اما این اقدام می‌تواند نتایجی برخلاف خواسته آمریکا داشته باشد چرا که از یک سو اصرار ایران بر افزایش توانمندی نظامی خود و از سوی دیگر با توجه به تحولات جهانی، نفوذ رقبای آمریکا در منطقه بیشتر خواهد شد. در واقع، آمریکا با تشکیل ائتلاف دفاع هوایی در منطقه نظم کنونی را بر ضد خود بر هم می‌زند.

*انتشار این مطلب لزوما به معنای تایید محتوا توسط مرکز بررسی‌های استراتژیک نیست و صرفا به‌منظور بهره‌برداری نخبگانی منتشر شده است.


[1] Could the Middle East Air Defense Alliance Backfire? Syed Fraz Hussain Naqvi, National Interest, July 31, 2022.

[2] Middle East Air Defense Alliance (MEAD)

136296
ارسال نظر

  1. مخاطبان و فرهیختگان گرامی؛ نظرات حاوی مطالب توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور منتشر نمی‌شود.