ضرورت‌های تقویت رایزنان بازرگانی ایران در اتحادیه اقتصادی اوراسیا

با تاکید دولت سیزدهم بر «دیپلماسی اقتصادی» در عرصه سیاست خارجی، موضوع معرفی و اعزام رایزنان بازرگانی مجدداً مورد توجه قرار گرفته است و طبق اطلاعات موجود در وب سایت رسمی‌ سازمان توسعه و تجارت، ایران در حال حاضر در 8 کشور عراق، چین، ارمنستان، جمهوری آذربایجان، فدراسیون روسیه، عمان، پاکستان و قطر دارای رایزن بازرگانی است.
تصویر ضرورت‌های تقویت رایزنان بازرگانی ایران در اتحادیه اقتصادی اوراسیا

* دکتر ولی کالِجی

بر اساس قانون، «رایزن بازرگانی» ایران در کشورهای خارجی از سوی سازمان توسعه تجارت (وزارت صنعت، معدن و تجارت) معرفی و با حکم وزرات امور خارجه زیر نظر سفارت ایران در کشور هدف، فعالیت خود را آغاز می‌کند. از این منظر، «رایزن بازرگانی» با «کارشناس اقتصادی» یا «رایزن اقتصادی» که از سوی وزارت امورخارجه حکم ماموریت خود را دریافت می‌نماید و بیشتر در سیاست گذاری و مذاکرات بالا دستی و موافقت نامه‌های کلان بین دولت‌ها در قالب کمیسیون مشترک اقتصادی ایران با کشور هدف، ایفای نقش می‌کنند، متفاوت است.

رایزن بازرگانی بیشتر بر روابط تجاری و دوجانبه و همچنین ارتباط با اتاق بازرگانی و تجار بخش خصوصی فعالیت می‌کند. مطالعه و بررسی بازار کشور محل استقرار و اطلاع‌رسانی در خصوص ظرفیت بالقوه بازار هدف در کنار خدمات مشورتی به صادرکنندگان کالا و خدمات، راهنمایی سرمایه‌گذاران خارجی برای سرمایه‌گذاری در ایران، کمک به معرفی کالا‌ها و خدمات صادراتی ایران و مشورت دادن در این خصوص، حل و فصل دعاوی تجاری احتمالی بین طرف‌های ایران و خارجی، برگزاری اجلاس‌های و همایش‌ها و نمایشگاه‌‌های مشترک بین طرفین در جهت تامین منافع ملی، تهیه گزارشات تحلیلی، پژوهشی و مشاوره‌‌ای مورد نیاز سرمایه‌ گذاران و صادرکنندگان و گردآوری اطلاعاتی در خصوص سازمان‌‌های اقتصادی و کانال‌های توزیع کالا و در نهایت ارائه ‌ای جامع از کالا‌های رقیب از جمله وظایف مهم رایزنان بازرگانی است[1] که آن را از نظر ماهوی و نوع ماموریت و کارکرد کاملاً از «کارشناس اقتصادی» یا «رایزن اقتصادی» وزارت امور خارجه در سفارتخانه‌ها و نمایندگی‌های ایران در خارج از کشور متمایز می‌سازد.

در واقع، امروزه می‌توان ادعا کرد به همان اندازه که تولید مهم است، بازاریابی محصول هم مهم است و بسیاری بازاریابی محصولات را مقدم بر تولید آن می‌دانند. هر کشوری که بخواهد کالایی را به فروش برساند، نیاز به افرادی دارد تا در کشورهای مختلف ضمن سنجیدن وضعیت بازار آن‌ها، رقبای موجود در بازار، انجام هماهنگی‌ها و مذاکرات لازم، فروش محصول آن کشور را انجام دهند.

در واقع رایزن بازرگانی در آخر خط تولیدکننده داخلی، وظیفه بازاریابی و فروش محصولات را بر عهده دارد که اگر توجه جدی به آن نشود، عملاً زحمات تولیدکننده داخلی به ثمر نمی‌نشیند.[2]

با توجه به نقش و کارکرد بسیار مهم و تاثیرگذار فعالیت رایزنان بازرگانی در بازار هدف صادراتی، در دولت یازدهم، نسبت به اعزام 22 رایزن بازرگانی به کشورهای مختلف اقدام شد که در همین راستا، قرار بود این تعداد به 60 رایزن بازرگانی افزایش یابد، اما متاسفانه در دولت دوازدهم و متاثر از شرایط تحریمی‌ و کمبود بودجه و منابع ارزی، تعداد رایزنان بازرگانی به 6 نفر تقلیل یافت و در مقطعی نیز ایران تنها در دو کشور افغانستان و عراق دارای رایزن بازرگانی بود.

خوشبختانه با تاکید دولت سیزدهم بر «دیپلماسی اقتصادی» در عرصه سیاست خارجی، موضوع معرفی و اعزام رایزنان بازرگانی مجدداً مورد توجه قرار گرفته است و طبق اطلاعات موجود در وب سایت رسمی‌ سازمان توسعه و تجارت، ایران در حال حاضر در 8 کشور عراق، چین، ارمنستان، جمهوری آذربایجان، فدراسیون روسیه، عمان، پاکستان و قطر دارای رایزن بازرگانی است.

طبق اعلام سازمان توسعه تجارت، رایزنان بازرگانی ایران در کشورهای بلاروس، لبنان، کنیا و امارات عربی متحده نیز به زودی اعزام خواهند شد و انتظار می‌رود تا پایان سال ۱۴۰۱ تعداد رایزنان بازرگانی به ۲۵ نفر افزایش یابد که در مجموع روند مثبت و رو به جلویی است. هرچند هنوز تا سطح مطلوب و رسیدن به سطح کشورهای پیرو در این زمینه فاصله و شکاف زیادی وجود دارد. چنانچه تعداد رایزن‌های کشور سوئد ۲۳۵ نفر (20 برابر ایران)، چین ۲۲۱ نفر (18 برابر ایران)، آلمان ۲۱۳ نفر (17 برابر ایران)، هند ۱۹۸ نفر (16 برابر ایران)، فرانسه ۱۵۶ نفر (13 برابر ایران) و آمریکا ۱۵۰ نفر (11.5 برابر ایران) است.[3]

اما آنچه در این روند باید مورد توجه و اهتمام بیشتری از سوی سازمان توسعه تجارت و وزارت امور خارجه قرار گیرد، ضرورت تکمیل و تقویت رایزنان بازرگانی ایران در کشورهای عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا است. در حال حاضر، ایران در کشورهای روسیه و ارمنستان دارای رایزن بازرگانی است و قرار است رایزن بازرگانی ایران در بلاروس نیز به زودی به این کشور اعزام شود.

در چنین شرایطی، جای رایزنان بازرگانی ایران در دو کشور دیگر عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا یعنی قزاقستان و قرقیزستان بسیار خالی است و ضرورت دارد این خلاء با فوریت بیشتری برطرف شود. آنچه به این امر ضرورت و قوریت بیشتری می‌بخشد، روند ارتقاء «توافقتنامه تجارت ترجیحی ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا» به «توافقنامه تجارت آزاد» است.

در واقع، توافقتنامه تجارت ترجیحی که از 5 آبان 1398 اجرایی شده است و در چهارچوب آن بیش از 850 قلم کالا را از سوی ایران و اتحادیه مشمول کاهش تعرفه‌های گمرگی قرار گرفت، پس از سه سال در آستانه ارتقاء به سطح «تجارت آزاد» است.

مذاکرات فنی و کارشناسی این امر بیش از یک سال است که در حال انجام است و در صورت توافق نهایی، تعداد اقلام و کالاهای تحت شمول «تعرفه صفر» از 850 قلم کالای فعلی به حداقل 8 هزار قلم کالا افزایش خواهد یافت. طبیعی است که در چنین شرایطی، نقش رایزنان بازرگانی به عنوان پل ارتباطی بین بخش‌های خصوصی و اتاق‌های بازرگانی استان‌های مختلف کشور با بخش اقتصادی پنج کشور عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا از اهمیت بسیار بالایی برخوردار خواهد بود.

لذا در چنین شرایطی، علاوه بر معرفی و اعزام سریعتر رایزنان بازرگانی ایران در قزاقستان و قرقیزستان که به معنی تکمیل و پوشش کامل کشورهای عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا خواهد بود، ضرورت دارد توجه بیشتری به تقویت و افزایش رایزنی بازرگانی ایران در فدراسیون روسیه شود. باید به این نکته مهم توجه داشت که فدراسیون روسیه از نظر جمعیت، وسعت و حجم بازارهای تجاری و اقتصادی، به تنهایی حدود 80 درصد ظرفیت اتحادیه اقتصادی اوراسیا را به خود اختصاص داده است.

لذا استقرار تنها یک رایزن بازرگانی در پهناورترین کشور جهان با نزدیک به 150 میلیون نفر جمعیت با ظرفیت و گستردگی بازار و اقتصاد روسیه همخوانی ندارد و حقیقتاً یک رایزن بازرگانی، کار بسیار سختی را برای برقراری ارتباط و هماهنگی بین 31 اتاق بازرگانی در استان‌های ایران با 85 اتاق بازرگانی استان­های مختلف روسیه پیش رو دارد.

از طرفی دیگر، حدود 70 درصد جمعیت روسیه نیز در مناطق غربی و به اصطلاح اروپایی روسیه ساکن هستند و به همین دلیل بخش اصلی تجارت ایران با روسیه نیز عمدتاً با شهرها و مناطقی مانند مسکو، سن پترزبورگ، قازان و آستاراخان است. لذا ضرورت دارد، سازمان توسعه تجارت با هماهنگی وزارت امور خارجه، علاوه بر رایزن بازرگانی کنونی ایران که در مسکو مستقر است، معرفی و اعزام سه رایزن بازرگانی جدید به شهرهای سن پترزبورگ، قازان و آستاراخان را نیز در دستور کار قرار دهد.

سن پترزبورگ، دومین شهر بزرگ و مهم روسیه پس از مسکو است که با قرار گرفتن در کناره‌های رود نِوا، در شرق خلیج فنلاند در دریای بالتیک، یکی از مراکز مهم اقتصادی و تجاری روسیه محسوب می‌شود. اهمیت استقرار رایزن بازرگانی ایران در سن پترزبورگ از این جهت نیز حائز اهمیت است که وزارت امور خارجه و سفارت ایران در مسکو درصدد تاسیس کنسولگری ایران در این شهر است که از مطالبات قدیمی‌فعالان تجاری و بازرگانی ایران و روسیه به شمار می‌رود. لذا معرفی و استقرار رایزن بازرگانی ایران در سن پترزبورگ، مکمل و تقویت کننده این روند خواهد بود.

شهر قازان (کازان) نیز به عنوان مرکز جمهوری تاتارستان با واقع شدن در محل تلاقی رودهای وُلگا و قازانکا در بخش اروپاییِ روسیه، هشتمین شهر پرجمعیت روسیه محسوب می‌شود و از دیرباز، از کانون‌های مهم ارتباط و تجارت ایرانیان با روسیه محسوب می‌شده است.

خوشبختانه علاوه بر مسکو و آستاراخان، یکی از شعبات «میر بزینس بانک» (شعبه بانک ملی ایران در روسیه) نیز در شهر قازان مستقر است که نقش مهمی‌ در تسهیل ارتباطات مالی و بانکی بین این منطقه با کشورمان ایفا می‌کند.

بندر آستارخان نیز با واقع شدن در کناره دریای خزر، وجود سرکنسولگری ایران در این شهر بندری، فعالیت شعبه «میر بزینس بانک» (شعبه بانک ملی ایران در روسیه)، وجود «مرکز یاسرای تجاری ایرانیان» با سرمایه ایرانی در این شهر و نیز مالکیت 53 درصدی کشتیرانی جمهوری اسلامی‌ایران در بندر بزرگ «سالیانکا» از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است و بخش اعظم تجارت دریایی ایران با روسیه در دریای خزر نیز با بندر آستاراخان صورت می‌گیرد. لذا مجموع همه این ملاحظات، ایجاب می‌کند که علاوه بر مسکو، سه رایزن بازرگانی جدید ایران نیز در سه شهر مهم سن پترزبورگ، قازان و آستاراخان مستقر شوند که قطعاً می‌تواند به تقویت تجارت و بازرگانی و ارتباط بیشتر بخش‌های خصوصی دو کشور کمک شایانی کند.

باید توجه داشت که هیئت رایزنان بازرگانی چین در روسیه بیش از 500 نفر و ترکیه نیز بیش از 100 نفر است و در این زمینه ایران در یک وضعیت رقابتی بسیار نابرابری نسبت به رقبای تجاری و بازرگانی خود قرار دارد. علاوه بر الزامات و و ضرورت‌هایی که در رابطه با گستردگی وسعت و جمعیت فدراسیون روسیه و نیز روند ارتقاء «توافقتنامه تجارت ترجیحی ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا» به «توافقنامه تجارت آزاد» برای اعزام و معرفی حداقل سه رایزن جدید بازرگانی ایران به روسیه وجود دارد، بهره گیری موثر و حداکثری ایران از فرصت‌های اقتصادی و تجاری که پس از جنگ روسیه و اوکراین و تحریم گسترده اقتصادی روسیه از سوی جهان غرب ایجاد شده است، نیز ایجاب می‌کند این امر با جدیت و فوریت بیشتری مورد توجه سازمان توسعه تجارت و وزارت امور خارجه قرار گیرد.

در شرایط کنونی، شاهد حضور گسترده شرکت‌های مختلف روسیه اقتصاد و بازار ایران هستیم و همین امر موجب شده است توجه و اقبال بیشتری نیز از سوی شرکت‌های مختلف ایرانی برای صادرات به روسیه و نیز واردات از این کشور صورت گیرد. طبیعی است که مدیریت و هماهنگی چنین حجم رو به گسترشی تنها با یک رایزن بازرگانی ایران در مسکو قابل تحقق نخواهد بود و در این راستا، تقویت رایزنان بازرگانی ایران در این کشور از ضرورت و اهمیت بسیار بالایی برخوردار است که به موازات معرفی و اعزام دو رایزن بازرگانی ایران در قزاقستان و قرقیزستان می‌تواند در دستور کار سازمان توسعه تجارت و وزارت امور خارجه قرار گیرد.


* پژوهشگر ارشد حوزه اوراسیا در مرکز بررسی­‌های استراتژیک ریاست جمهوری

[1] . ناصر عبادی، «رایزن اقتصادی چیست و چه می‌کند؟»، نسیم آنلاین، 26 مهر 1400.

[2] . «12 رایزن بازرگانی برای بیش از 200 کشور! / چند کشور20 برابر ما رایزن بازرگانی دارند؟»، خبرآنلاین، 8 مرداد 1401.

[3] . همان.

136276
ارسال نظر

  1. مخاطبان و فرهیختگان گرامی؛ نظرات حاوی مطالب توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور منتشر نمی‌شود.