تحلیل سیاستگذاری سینمای پس از انقلاب با تأکید بر سیاست‌های بنیاد سینمایی فارابی

نظریه سینمای دولتی ایران

نظریه سینمای دولتی ایران بیانگر نحوه مواجهه دولت جمهوری اسلامی با رسانه سینماست؛ رسانه‌ای که رهبران انقلاب از همان ابتدا با تأکید بر اهمیت آن، «تغییر فرم» آن را در حکومت اسلامی وعده دادند و خواستار نظارت و دخالت دولت در آن شدند. با تأسیس «بنیاد سینمایی فارابی» در سال 1362، این خواسته محقق و از آن تاریخ، سینمایی که دولت خواهان تولید و توزیع آن بود، با اعمال سیاست‌های سینمایی فارابی و هدایت و حمایت این «بنیاد» شکل گرفت.
اکنون چهار دهه از تأسیس بنیاد سینمایی فارابی می‌گذرد. در این مدت، مدیران این بنیاد، هر کدام بر اساس فرهنگ سیاسی دولتی که اجازه فعالیت از آن داشته و نیز ارزش‌ها و باورهای خود، عامل و مجری سیاستگذاری‌های سینمایی بوده‌اند. در این پژوهش تلاش شده تا سیاستگذاری‌های سینمایی «بنیاد سینمایی فارابی»، نوع سینمای مورد هدایت و حمایت بنیاد و نیز روایت سیاستگذاران سینما و مدیران فارابی در پنج دولت بعد از انقلاب، با رویکرد نهادگرایی تاریخی و روش «تحلیل روایت»، در سه بخش تولید فیلم، نمایش آن و جشنواره فیلم فجر شناسایی و تحلیل شود.
یافته‌های این تحقیق نشان می‌دهد سیاستگذاران و مدیران بنیاد سینمایی فارابی از زمان تأسیس تاکنون در اندیشه تولید فیلم ایرانی و ایجاد سینمای ملی بوده‌اند اما هرکدام با برداشتی خاص و متفاوت از رسانه سینما و مفهوم سینمای ملی و مخاطبان آن، اقدام به سیاستگذاری در سینما و ایجاد نظام خاص تولیدوتوزیع فیلم در ایران کرده‌اند.
بر مبنای این تحقیق، سیاستگذاران سینمای ایران فهم یکسانی از اینکه کدام نوع سینما می‌تواند در خدمت مردم و انقلاب باشد، ندارند. آن‌ها همچنین در مواجهه با منتقدان خود توافقی در تعریف مشترک از فرهنگ، ارزش، مردم، سینمای ملی و منافع ملی ندارند، ازاین‌رو برای اثبات حقانیت خود دائم در نزاع ارزشی با همدیگرند و هرکدام «مردم» را شاهدی بر درستی سیاست‌های خود می‌دانند.
تصویر نظریه سینمای دولتی ایران

در مقدمه این مقاله آمده است:

وضعیت سینمای قبل از انقلاب و فیلم‌های تولیدشده و به نمایش‌درآمده در آن به‌گونه‌ای پیش رفت که حتی ده سال قبل از وقوع انقلاب اسلامی، نویسنده‌ای در وصف آن چنین نوشت:

«بی‌گمان روزی فراخواهد رسید که مردم از سینما (به سان کنونیش) به تنگ آیند و بیزاری خود را با فیلم‌سوزانی نشان دهند... بی‌گمان روزی فراخواهد رسید که توده‌ها به سررشته‌داران خود فشار آورند که این دکان‌های نیرنگ و فریب را ببندند» (یزدانیان، 1347: 200).

این پیشگویی ده سال بعد محقق شد؛ سینمای پیش از انقلاب که در نگاه مردم و رهبران انقلاب، چیزی جز «ابتذال» نبود، در کوران حوادث انقلاب، گرفتار آتش خشم مردم انقلابی و مسلمان ایران شد. سال 1357 مردم به سینماهای رژیم پهلوی به‌عنوان نمادی از ابتذال و فحشا و غرب‌زدگی و ضدیت با دین حمله کرده و بسیاری از آن‌ها را به آتش کشیدند. اگر نبود سخنان رهبر انقلاب در بهشت‌زهرا در بهمن 57، چه‌بسا سینما پس از انقلاب به وادی فراموشی و حذف کشیده می‌شد. اما بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران در اولین سخنرانی‌اش بعد از پیروزی انقلاب، سینما را یکی از «مظاهر تمدن» دانست که «باید در خدمت این مردم و تربیت این مردم باشد». او با صراحت اعلام کرد که «ما با سینما مخالف نیستیم، ما با مرکز فحشا مخالفیم».

دفاع امام خمینی (ره) از «بود» سینما و تکلیف آن در ایرانِ پس از انقلاب، سبب شد تا «مراقبت از سینما» در اندیشه سیاستگذاران انقلاب، جایگاه ویژه‌ای پیدا کند و بایدونبایدهای بسیاری برای سینمای انقلاب وضع شود. از همان ابتدا «سینمای اسلامی- انقلابی» به‌عنوان آرمان سیاستگذاران اعلام شد. اعتقاد آن‌ها این بود که سینما باید ایرانی، اسلامی و ملی شود و آرمان‌ها و رؤیاهای انقلاب در آن کاملاً تحقق پیدا کند. اما در عمل، الگویی برای سینمای انقلاب در اختیار نبود. تصمیم‌گیری درباره چگونگی سینمای پس از انقلاب و نحوه اداره آن نیز برخلاف تصور سیاستگذاران و انقلابیون، در عمل چندان ساده نبود. سینماگران و سینماها همچنان در وضعیتی سرگردان و آشفته به‌سر می‌بردند. نهادهای مختلفی چون دادستانی، ارتش، سپاه، جهاد سازندگی، بنیاد مستضعفان و جامعه روحانیت در سینما و نمایش فیلم‌ها دخالت داشتند. حتی سخن از تعطیلی سینماها به میان آمد. سینما مسئول نداشت. هرچند در ظاهر، دولت به‌عنوان مسئول سینما شناخته می‌شد اما اوضاع بسیار نابسامان سینماها و دخالت نهادهای انقلابی مانع از اقتدار دولت در این عرصه شده بود. به‌گونه‌ای که دهم تیر 1359 وزیر وقت فرهنگ و آموزش عالی (حسن حبیبی) از رئیس‌جمهور وقت (ابوالحسن بنی‌صدر) تقاضای کمک کرد و از او خواست تا در چهار مورد به وضع سینماها رسیدگی شود:

1- برای اداره سینماهای کشور چه باید کرد؟

2- تا هنگامی‌که سینمای داخلی موفق به تولید محصولاتی نشده است که جامعه کنونی ما با همه پیام‌های آن موافق باشد، چه باید باشد؟

3- اصولاً آیا باید فیلم خارجی وارد کرد یا خیر؟

4- پیش از آنکه ضوابط نهایی و ضوابط دوره انتقالی تعیین شود، در مورد سینماها و اداره آن‌ها چه باید کرد و در کار سینما چگونه باید دخالت کرد؟ (کیهان،10 تیر 1359).

به موازات این درخواست، 34 سازمان و گروه به همراه نماینده دفتر امام، در سمیناری در تیرماه 59، مسأله بازسازی سینمای پس از انقلاب را بررسی کردند. هدف آنان از برگزاری این سمینار، «ایجاد سینمایی هماهنگ با جمهوری اسلامی و نیازهای اساسی انسان» بود. دو ماه بعد در شهریور 59، گزارش بررسی نماینده دفتر امام درباره وضعیت سینما و چگونگی سینمای پس از انقلاب منتشر شد. در این گزارش، شرطِ اینکه سینما در جامعه اسلامی بتواند جایگاه و مقام مقدس داشته باشد، عهده‌دارشدن «رسالت عظیم فرهنگی و انسانی» اعلام شد و اینکه سینما بسان مرکزی آموزشی و فرهنگی، «جامعه را به سوی خیر و صلاح و تعالی و تکامل، رهبری کند».

این گزارش، تشکیل «بنیاد سینمایی جمهوری اسلامی ایران» را تنها راه‌حل تغییر نظام سینمایی و ریشه‌کن‌کردن مشکلات سینمای «علیل» ایران دانست و از دولت خواست تا سیاست عدم وابستگی اقتصادی و انقلاب فرهنگی را در سینما نیز اجرا کند تا «سینما نیز از چنگال غول استثمار فرهنگی نجات یابد».

اما 31 شهریور 59 جنگی خانمان‌سوز بر جان ایرانِ تازه‌انقلاب‌کرده تحمیل شد. دولت و مردم درگیر جنگ و دفاع از میهن شدند. تصمیم‌گیری درباره سینما، چگونگی اداره سینماها و نحوه دخالت دولت در سینما همچنان در بلاتکلیفی باقی ماند. سینمای موجود، با آرمان سیاستگذاران همچنان فاصله داشت و سینمای مورد نظر دولت انقلابی، همچنان در هاله‌ای از ابهام و گُنگی قرار داشت. بسیاری از فیلم‌های ساخته‌شده پس از انقلاب، به دلایلی چون خطوط انحرافی، مسمومیت‌های فکری، فرهنگی و ضربه واردکردن به شئون و معیارهای جامعه اسلامی مردود شناخته شدند.

به‌رغم تلاش‌های صورت‌گرفته از سوی دولت و نهادهای انقلابی برای سامان‌دادن به اوضاع سینما، اما شرایط همچنان مورد رضایت هنرمندان و سینماگران نبود. تا اینکه سیاستگذاران سینمای ایران در سال 1362، پس از پنج سال سرگردانی و بعد از بررسی همه‌جانبه سینمای موجود تصمیم گرفتند سینمایی متناسب با شعار «استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی»، «مؤمن به انقلاب اسلامی»، «بومی»، «مردمی» و «بی‌اعتنا به ارزش‌های غربی» بنا کنند. برپایی چنین سینمایی به‌واسطه تأسیس «بنیاد سینمایی فارابی» شدنی تلقی شد. این بنیاد به نمایندگی از دولت، مأموریت یافت تا «با در دست‌گرفتن اهرم‌های کمکی تولید فیلم» و «حضور فعال در صحنه تولیدوتوزیع فیلم» در داخل و خارج کشور نسبت به تولید «فیلم‌های درخور جمهوری اسلامی» اقدام کند. همچنین با هدف «مدل‌سازی» در عرصه سینمای ایران، فیلم‌سازی کند و برای «تغییر ذائقه فرهنگی مخاطبان سینما» تلاش کند.

بدین‌ترتیب بنیادی که در ابتدای دهه شصت، پس از مدت‌ها تحقیق و بررسی در وضعیت سینمای برجای‌مانده از رژیم قبل، و در اندیشه برپایی سینمایی متناسب با انقلاب اسلامی بنیان نهاده شد، نقشی جدی در تعیین بایدونبایدهای سینما و سیاست‌های سینمایی پیدا کرد و به‌عنوان نهادی قدرتمند در عرصه سینما، به‌ویژه در دهه نخست فعالیتش، شناخته شد.

تاکنون چهار دهه از فعالیت بنیاد سینمایی فارابی می‌گذرد. پرسش اصلی این تحقیق آن است که سینمای مورد حمایت، هدایت و نظارت بنیاد سینمایی فارابی از ابتدای تأسیس تاکنون چه نوع سینمایی بوده است؟ به‌عبارت‌دیگر سینمایی که بنیاد فارابی (به نمایندگی از دولت) در این چهار دهه از آن حمایت کرده و متولی حمایت و هدایتِ آن بوده چه نوع سینمایی بوده است؟ سیاست‌های سینمایی فارابی در فاصله سال‌های 1362 تا 1396، چه بوده و سیاستگذاری‌های سینمایی در این مدت بر چه اساسی صورت گرفته است؟ درواقع هدف این پژوهش، تحلیل سیاست‌های سینمایی بنیاد فارابی در این چهار دهه است.

تلاش ما در این تحقیق آن است که سینمای موردنظر دولت را در دوره‌های مختلف مدیریتی بنیاد سینمایی فارابی شناسایی و سیاست‌های بنیاد را در هر دوره تحلیل کنیم. در این اندیشه‌ایم که شناخت سیاست‌های سینمایی بنیاد فارابی و تحلیل و تفسیر آن، ما را به نگره و «نظریه سینمای دولتی ایران» رهنمون می‌سازد. سینمایی که دولت، خود را مسئول و متولی آن می‌داند، هرگونه اجازه تولید و توزیع و نمایش فیلم را «خود» تعیین می‌کند، اقدام به سیاستگذاری در سینما می‌نماید و تلاش می‌کند از سینما برای ترویج ارزش‌های موردنظر خود استفاده کند. براین‌اساس مُراد ما از سینمای دولتی، سینمایی است که تحت سیاست‌های فرهنگی دولت جمهوری اسلامی، فیلم تولید می‌کند و ذیل این سیاست‌ها، فیلم‌های تولیدشده را نمایش می‌دهد.

برای مطالعه و دریافت متن کامل این مقاله، روی لینک زیر کلیک کنید.

125469
ارسال نظر

  1. مخاطبان و فرهیختگان گرامی؛ نظرات حاوی مطالب توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور منتشر نمی‌شود.