مروری بر راهکارهای توسعه ورزش همگانی

مقدمه

از دیرباز حکومت‌ها و مدیریت‌های شهری همواره در پی بهره‌برداری مناسب از سرمایه‌های موجود برای بهترکردن شرایط زندگی مردم و در نتیجه، بهبود مدیریت شهری بوده‌اند تا آنجا که در سالیان متمادی در جهت مرتفع‌ساختن محرومیت‌های اجتماعی کوشیده‌اند. ازاین‌رو، تحقق "شهرشامل" در مقابل "شهرفاصل" سرلوحه مدیران و سیاست‌گذاران کلان قرارگرفته است] 1[. در شهر شامل مردم می‌توانند در مورد کارکرد و اداره شهر خود نظر دهند و بدین ترتیب، با جلب همکاری گسترده اقشار مختلف مردم، باب مشارکت همگانی گشوده می‌شود که در این صورت نیز امکان حضور در عرصه‌های اجتماعی و بروز توانایی‌ها و همچنین، رفع موانع دسترسی به امکانات همگانی فراهم ‌خواهد شد. در رابطه با امر ورزش اگر این رویه پیش گرفته‌شود، امکان حضور و مشارکت گروه‌های اجتماعی مختلف میسر می‌شود. از سوی دیگر، ورزش از معدود فرصت‌هایی است که انسان‌ها بدون در نظر گرفتن نژاد و جنس و مذهب به مشارکت در آن می‌پردازند. بنابراین، زمینه‌های برخوردارشدن شهروندان از زندگی و خدمات پایه شهری فراهم می‌شود. هدف از سیاست‌گذاری در حوزه ورزش همگانی جلب رضایت شهروندان و التزام به سلامت روحی و جسمانی آن‌ها به‌عنوان سرمایه‌های انسانی پیش برنده اهداف متعالی شهری است.

ضرورت پرداختن به ورزش همگانی

در بررسی اهمیت و ضرورت پرداختن به ورزش اسناد متعددی- چه از بعد دینی و چه فرهنگی و اجتماعی- موجود می‌باشد که ‌باید به آن‌ها برای آگاه‌سازی و واداشتن جوامع به ورزش استناد نمود. با غور در منابع دینی، ابواب فراوانی در خصوص اهمیت التزام به ورزش در زندگی به چشم‌ می‌خورد که این امر خود بیانگر توجه بالای ارزش‌های دینی و فرهنگی بر ورزش و نشاط و تحرک است. در تأیید این سخن، حدیثی گهربار از امام موسی کاظم (ع) آورده شده که می‌فرمایند: اوقات شبانه‌روز را به 4 بخش قسمت کنید: اول عبادت و راز و نیاز، دوم امرارمعاش و کسب‌وکار، سوم ارتباط و رفت‌وآمد با دیگران و در نهایت، فراغت و تفریحات سالم که به این وسیله برای سه قسمت اول نشاط ایجاد می‌کند و موفقیت در این امور حاصل خواهد شد ]2[.

بار دیگر، از منظر سیاست‌گذاری کلان به ورزش می‌نگریم. ورزش با کارکردها و تأثیرات مختلف خود، از یک طرف، نقش محوری در شادابی و نشاط عمومی و سهم بالای آن در اوقات فراغت و تأثیرگذاری عمیق در سلامت روح و روان، از طرف دیگر، از جنبه‌ها و حوزه‌های مهم مدیریت شهری و مبتنی بر مشارکت مردمی است ]3[. جای‌دادن ورزش در اوقات فراغت افراد، بی‌نظمی‌ها را، کاهش و به شخصیت آن‌ها به‌صورت فزاینده‌ای ثبات می‌دهد ]4[. داشتن جسم سالم به معنی دارابودن سلامت جسمی و روحی، مستلزم داشتن فعالیت‌های ورزشی است. آگاهی افراد از تأثیرات مطلوب فعالیت‌های ورزشی بر دستگاه‌های مختلف بدن موجب شده تا گرایش به این امر روزبه‌روز افزایش یابد ]5[. بنابراین، اگر در جامعه‌ای فرهنگ‌سازی به گونه‌ای باشد که اختصاص‌دادن مدت زمانی هرچند کوتاه به فعالیت‌های ورزشی و خاصه، ورزش همگانی در اوقات زندگی روزانه وجود داشته باشد، علاوه‌بر تأثیر آن بر سلامت فردی، می‌توان شاهد ارتقای سلامت اجتماعی و در نهایت، پیشگیری و کاهش آسیب‌های اجتماعی در آن جامعه نیز بود.

پرداختن به ورزش همگانی: عوامل سلبی و راه‌کارها

پیش از بیان راهکارهای اختصاصی این نوشتار در خصوص سیاست‌گذاری حوزه ورزش همگانی، خوب است به تحقیقی که توسط الکساندر و کارول در سال 1999م با هدف بررسی موانع ورزش همگانی بزرگ‌سالان در یونان انجام شد، توجه شود. آن‌ها مهم‌ترین عوامل و موانع محدودکننده فعالیت بدنی را به این صورت تبیین کرده‌ا‌ند ]6[:

نمودار 1. موانع ورزش همگانی در یونان و راهکارهای ارایه‌شده برای رفع آن

بر همین اساس در ادامه پس از بررسی رویکردهای ورزش همگانی، سیاست‌ها و راهکارهایی برای توسعه ورزش همگانی به‌خصوص با توجه به شرایط فرهنگی ایران تشریح شده‌اند.

ورزش همگانی؛ کارکردها

با شناخت واقعیات موجود در جامعه‌ شرکت‌کنندگان ورزش همگانی می‌توان نسبت به حل مشکلاتی از قبیل وضعیت سلامت افراد، نحوه گذران اوقات فراغت، پایین‌بودن آمار شرکت‌کنندگان در ورزش همگانی نسبت به کشورهای منتخب، هدایت و اصلاح بهتر باورها، ارزش‌ها و هنجارهای رایج جامعه و تعلیم‌وتربیت شهروندان و در نتیجه، جلوگیری از ناهنجاری‌های اجتماعی از طریق ورزش، سیاست‌گذاری و اقدام کرد. این در حالی است که اگر مسئولان از شناخت این واقعیات بازمانند و برنامه‌ریزی مناسب از سوی حکومت و مدیریت شهری برای اوقات فراغت صورت نگیرد، فرصت‌های فرهنگی- آموزشی موجود در ورزش از دست رفته و نتیجه این است که گسترش فرهنگ نامناسب در میان شرکت‌کنندگان و پایین‌بودن آمار آنان در ورزش همگانی تأثیرات منفی مختلفی دربر خواهد داشت ]7[. بر این پایه، این یک هشدار است که در صورت عدم توجه کافی به ورزش همگانی می‌تواند اثر عکس نیز از آن انتظار داشت.

سیاست‌ها و راه‌کارها

در ادامه، به‌منظور ارایه سیاست‌ها و پیشنهادهای مبتنی‌ بر واقعیات موجود و در جهت تحقق راهبردها و چشم‌انداز سند 20 ‌ساله ورزش همگانی کشور از تحلیل SWOT، استفاده و فهرستی از قوت‌ها، ضعف‌ها، فرصت‌ها و تهدیدهای موجود آورده‌شده است.

پس از بررسی و تحلیل نقاط قوت و ضعف و شناسایی تهدیدات و فرصت‌های موجود در بخش ورزش همگانی، به 4 راهکار سیاستی در این امر می‌توان اشاره داشت:

• استفاده از ظرفیت‌های موجود در فناوری اطلاعات و فناوری‌های نو؛ بهره‌گیری از قابلیت‌های اینترنت و فضای ‌مجازی با توجه به فراگیرشدن و تأثیرگذاری آن‌ها به‌منظور ترغیب و تشویق جامعه در جهت ورزش همگانی.
• ترویج فرهنگ مشارکت همگانی در جهت رفع آسیب‌های اجتماعی؛ افزایش بصیرت نسبت به کارکردهای مثبت و مهم ورزش و آگاه‌سازی مردم نسبت به ضرورت ورزش همگانی در جامعه.
• سرمایه‌گذاری مخصوص از طریق تأثیرگذاری بر تفکر کودکان و نوجوانان؛ فرهنگ‌سازی بنیادی در قالب آموزش‌وپرورش و سایر نهادهای علمی مرتبط با جامعه هدف: به‌طوری‌که در نگرش این افراد نسبت به ورزش از همان سنین شکل‌گیری شخصیتی تجدیدنظر رخ دهد.
• تغییر ساختار نهادهای ذی‌ربط در جهت یکپارچه‌سازی سیاست‌ها و اسناد موجود و برقراری مدیریت واحد؛ تدوین یک برنامه منسجم در این‌باره سبب حمایت دولت، مسئولان محلی، سهام‌داران و بخش خصوصی می‌شود.

نتیجه‌گیری

پس از واکاوی در علل ضعف و قدرت و ارایه راه‌کارهای پیشنهادی برای تقویت روحیه ورزش همگانی در کشور، درمی‌یابیم ضروری‌ترین استراتژی‌‌های کلانی که باید موردتوجه قرار‌گیرند، اول: مربوط به ساماندهی و هدف‌گیری دقیق و درست تمام سازمان‌ها و مسئولان ذی‌ربط برای بسیج نیروها و امکانات در جهت دمیدن روح پیشرفت در شریان‌های ورزش همگانی کشور است که این امر خود یکپارچه‌سازی سیاست‌ها را نیز دربردارد و مورد قابل‌توجه دیگر: سرمایه‌گذاری بر ورزش همگانی از طرق مختلف است؛ چه استفاده از رسانه، اینترنت و تولید محتوا و چه استفاده از افراد شایسته برای آموزش و فرهنگ‌سازی در خصوص امر تربیت‌بدنی و خاصه، ورزش همگانی در سنین کودکی و نوجوانی است. حال که ضرورت پرداختن به ورزش بر عامه مردم از طریق صدها مقاله و پژوهش مشتبه شده و از سوی دیگر، جوامع همواره حرکت به سمت پشت‌میزنشینی و کم‌تحرکی را تجربه می‌کنند، وقت آن رسیده است همه آحاد مردم ورزش را جدی گیرند و آن را برای ادامه زندگی و فعالیت‌های خود امری ضروری به حساب آورند. در واقع، باید به این باور رسید که ورزش در زنجیره فعالیت‌های روزانه انسان در جامعه اسلامی یک نردبان برای تکامل توأمان فرد و جامعه است.

منابع

1. سازمان تربیت بدنی جمهوری اسلامی ایران (مرکز ملی مدیریت و توسعه ورزش کشور) (1384) مطالعات تفصیلی توسعه ورزش همگانی و تفریحی، انتشارات سیب سبز

2. قرائتی، محسن (1390). راهکارهای تقویت انگیزه و نشاط، تهران، نشر مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن، چاپ سوم.

3. امین عادل‌خانی، دکتر سیدمحمدکاظم واعظ موسوی، دکتر ابوالفضل فراهانی (1391). "سرمایه فرهنگی شرکت‌کنندگان در ورزش همگانی (سیاست‌گذاری و راهکارها)". فصلنامه مجلس و راهبرد، سال نوزدهم، شماره شصت‌ونه، بهار 1391.

4. خوش‌چهره، محمد (1389). "ورزش، اقتصاد شهری، حکمرانی یا مدیریت واحد شهری"، چکیده مقالات برگزیده دومین همایش ملی توسعه شهروندی، تهران، معاونت امور اجتماعی و فرهنگی شهرداری تهران.

5. Sieracki, J., H. S. C. Leone, S. A. Miller and J. S. Lyons (2008). "Individual and Provider Effects on Mental Health Outcomes in Child Welfare: A Three Level Growth Cure", Approach Children and Youth Services Review, 30.

6. Alexandris, K. and Carroll, B. (1997). “Demographic Differences in the Perception of Constraints on Recreational Sport Participation: Results from a Study in Greece”, Leisure Studies, Vol. 16 No. 2

7. صفانیا، علی‌محمد (1380). "نحوه گذراندن اوقات فراغت دانشجویان دختر دانشگاه‌های آزاد اسلامی کشور با تأکید بر فعالیت‌های ورزشی"، حرکت، ش 9.